Ziet Musil een uitweg?

25.07.2017 

frame-9000---first-movement

Musil vindt dat Europa na de Eerste Wereldoorlog in een impasse verkeert. De oorzaak van die impasse lokaliseert hij in het denken. De Europeaan denkt niet genoeg na. Hij denkt bijvoorbeeld dat wij te rationeel zijn, terwijl Musil vindt dat veel van wat mensen doen door en door rationeel is en dat dat vooral zo moet blijven. Of de Europeaan vindt dat alleen het nationalisme het leven zin geeft en zorgt voor binding tussen de mensen, terwijl Musil vindt dat dat betekent de ogen te sluiten voor de geest die altijd internationaal van aard is. Maar bovenal vindt Musil dat je aan jezelf voorbijgaat wanneer je denkt dat je identiteit wordt bepaald door je beroep en je hobby’s, en dat je verder geen vragen hoeft te stellen.

frame-11738---third-movement

Dat mag allemaal behoren tot de gewone toestand en soms heel nuttig zijn om te overleven, de mogelijkheden van het mens zijn, zijn daarmee niet uitgeput. Er zijn ook de roes, de trance en de contemplatie. Geluk duurt maar kort. Het doet zich voor in de andere toestand waarin de mens met zichzelf en anderen samenvalt. Dat is wat Musil onder profane religie verstaat: de al-eenheidervaring die altijd maar even duurt en die je niet kunt vasthouden, maar wel bepaalt wie je in wezen bent en die je gelukkig maakt.

frame-4162---first-movement

Beeldende kunst en literatuur spelen hier een sleutelrol omdat zij deze toestand kunnen opwekken en daarmee aan de basis staan van een ethische houding die beter geschikt is om de multiperspectiviteit van het leven recht te doen dan het toepassen van regels in voorkomende situaties. De ethische houding is uniek voor iedere persoon, over de moraal en haar toepasbaarheid valt echter geen overeenstemming meer te bereiken.

frame-5030---act-four

Daarmee komt een politiek in het vizier die berust op de onafhankelijke instelling van schrijvers en kunstenaars, en die aan mensen als Musil een specifieke plaats toewijst, gebaseerd op erkenning. Musil heeft die erkenning tijdens zijn leven nooit gekregen en daar erg onder geleden. Het gaat er niet om dat kunstenaars en schrijvers in het parlement moeten gaan zitten of een greep moeten doen naar de macht, maar dat men zich door hun werk in een stemming moet laten brengen waarin mensen en dingen zichzelf kunnen zijn. Dat is niet eens zo moeilijk en het is iets dat men kan oefenen.

frame-8766---second-take

Is dit een uitweg uit de impasse? Zou de geschiedenis van Europa er anders uit hebben gezien als men naar hem geluisterd had? Hij wilde dat in ieder geval graag. Hij vertrouwde op zijn kunnen als essayist en zag zijn teksten als proefstations voor een andere aanpak. Daarin vind ik hem overtuigend en ik denk daarom dat zijn denken ons goed kan helpen de betekenis van de kunst beter te begrijpen en haar minder vrijblijvend te bekijken dan men gewend is.

frame-8991---first-take

Met dank aan Marcel Wesdorp voor de vriendelijke toestemming stills uit zijn film Mind over Matter te mogen gebruiken.

Advertenties