Er bestaat een toestand van de mens…

28.06.2017 

Mensen die gericht zijn op de feiten zijn niet per se wetenschappelijk ingesteld. De ingenieur en de zakenman interesseren zich op de eerste plaats voor praktische oplossingen. Het heeft weinig zin hun rationalisme aan te klagen want je kunt je afvragen of ze wel zo rationalistisch bezig zijn. De voornaamste karaktertrek van de Tatsachenmensch is toch vooral zijn strategische aard (doel-middelenrationaliteit). Hij rekent altijd en is berekenend. Musil wil dit type mens niet zozeer bestrijden als wel invulling geven aan een ander type mens die niet in een gewone, maar in een andere toestand verkeert:

“Er bestaat een toestand van de mens die fundamenteel tegengesteld is aan het kennen, rekenen, doelen stellen, inschatten, eronder houden, begeren en de lage angst.” (P 1392)

Musil wil die toestand zowel opwekken en ervaren als ter discussie stellen en wetenschappelijk onderzoeken:

“Wij bezitten veel beschrijvingen van deze andere toestand. Ze hebben allemaal gemeenschappelijk dat de grens tussen ik en niet-ik minder scherp is dan anders (…). Terwijl anders het ik zich meester maakt van de wereld, stroomt in de andere toestand de wereld het ik binnen of vermengt zich daarmee of draagt het en dergelijke (passief in plaats van actief).” (P 1393)

De andere toestand is gedragen worden, is liefde. Werden de geliefden vroeger één in God, tegenwoordig in de wereld (P 1396). De andere wereld is contemplatie. Daarin is geen plaats voor onlustgevoelens; er is geen woede, haat, afgunst, schaamte, hebzucht of maatschappelijke onzekerheid. Er is geen ijdelheid en er wordt geen strijd geleverd. Het gaat om morele gevoelens waarbij men de wereld de rug toekeert (P 1397). Het is een toestand die men gemakkelijk kan bereiken en die vrijwel iedereen kent, maar die maar van korte duur is en voorbij gaat voordat je er erg in hebt (P 1398).

Omdat die toestand tegenwoordig niet meer op God is gericht, maar wel voor verbondenheid zorgt tussen mens en wereld, noemt Musil hem profane religie. Deze toestand moet wel van korte duur zijn want zij maakt mensen weerloos. Je kunt in de andere toestand niet overleven, je bent kwetsbaar (P 1399).

Bedenk wel dat Musil met deze profane religie een uitweg zoekt uit de Europese impasse. De Eerste Wereldoorlog is pas mogelijk geworden door het ideologische vacuüm van het nihilisme. Musil wil niet zozeer het nihilisme bestrijden als wel laten zien dat Europa zich niet meer kan rechtvaardigen, dat er geen ideologie bestaat die zijn koers en bestaan legitimeert. Men heeft deze waardenleegte niet kunnen accepteren maar heeft geprobeerd haar te bestrijden met gevoelens van nationalisme. Daardoor is de oorlog pas mogelijk geworden. Vrede bestaat alleen in de andere toestand. Het teruggrijpen op de mystiek van de andere toestand heeft het  hoge doel Europa een nieuwe identiteit te verschaffen en te zorgen voor duurzame vrede. Dit is de inzet van Musils denken.

Hiermee is de samenvatting van Der deutsche Mensch als Symptom afgerond. Wat kun je na de komende weken nog op deze blog verwachten? Er komen in ieder geval berichten over film en de andere toestand, over mijn interpretatie van Marcels Wesdorps film Mind over Matter op basis van Musil, en over Musils inbedding van het denken over de andere toestand in zijn denken over Europa. Tot slot stel ik mijzelf de vraag of het Musil gelukt is om met zijn ideeën over profane religie een uitweg te vinden uit de impasse van het Europese denken.

Hartelijk dank aan Marcel Wesdorp voor de vriendelijke toestemming stills uit zijn film Mind over Matter op te mogen nemen.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s