… als symptoom?

31.05.2017 

frame-0010---act-four

Wanneer Musil de twintiger jaren vergelijkt met de tijd rond 1900, dan valt hem op dat men rond 1900 aan de vooruitgang geloofde, terwijl in zijn eigen tijd de ondergangsstemming de toon zet. Men geloofde niet alleen aan de toekomst, men dacht ook internationaal en had weinig of geen belangstelling voor het geloof. Wetenschappelijke en artistieke vooruitgang gaan altijd hand in hand met internationale aanpak, “Geestelijk leven is internationaal.” (P 1354) In twee of drie decennia gaat men van hoop naar hopeloosheid.

Volgens Musil is ideologie onontbeerlijk. Mensen willen weten waarom ze dingen doen en wat de zin van hun leven is. Ook gewone mensen zijn veel meer op metafysica ingesteld dan men in geleerde kringen aanneemt. Veel mensen beseffen dat een ander leven mogelijk is. En in zijn ogen gaat het hier om een nieuw probleem waarvoor nog geen oplossing bestaat, een vraag die men zich nu moet gaan stellen: “Es gibt keine Weltanschauung.” (P 1358) “De juiste filosofie voor onze tijd is dat wij geen filosofie hebben.”(P 1359)

Er zijn in Musils tijd veel publicaties die de oplossing van dit probleem verwachten door de herbronning van de Duitse oorsprong en door het nationalisme. Al die publicaties zijn op zoek naar de Duitse mens. Maar die publicaties slagen er volgens Musil niet de Duitse mens in zijn geworteldheid te bereiken. Zij zijn op een dwaalspoor. In zijn ogen is de zoektocht naar nationaliteit en naar nationale wortels een Europees symptoom:

“Wat in het Duitse geval eclatant is geworden, dat deze morele situatie die haar steunpunt niet meer in zichzelf vindt maar achter zich (ras, natie, religie, oude eenvoud en kracht, onbedorven goedheid), dat deze situatie latent de geestelijke situatie van heel Europa is. De Duitse mens als symptoom beschouwen betekent met andere woorden de problematiek van de beschaving opwerpen.” (P 1365)

Op de een of andere manier probeert men – zo men al niet op het dwaalspoor van het nationalisme is beland – dit vraagstuk te ontwijken. En dat kan heel gemakkelijk. Want de voornaamste binding is het beroep. Als je weet wat iemand voor werk doet en wat zijn hobby’s zijn, dan is het voornaamste wel gezegd. Maar buiten zijn beroeps- en hobby-identiteit blijft er niet veel van de mens over. Buiten die vertrouwde wereld heerst een ideologisch vacuüm waarin men nog geen vin kan verroeren. Zonder selectieve en leidende ideeën spat de mens uit elkaar als een zeepbel: “Het ontbreken van een geloof is dus helemaal geen religieuze, maar ook een het profane omvattende aangelegenheid.” (P 1363)

“Als symptoom” staat in de titel van Musils essay omdat hij niet gelooft dat de Duitser wezenlijk van willekeurig welke andere mens verschilt. Wel is het zo dat in Duitsland de crisis van het Europese denken eerder en duidelijker zichtbaar wordt dan elders. En dat is iets waar Musil positief tegenover staat: “De huidige toestand van de Europese geest is naar mijn mening geen verval, maar een nog niet voltrokken overgang, geen overrijpheid maar onrijpheid.” (P 1367)

Nationaliteit en beroep kunnen de mens niet vervullen? Maar wat wel?

Hartelijk dank aan Marcel Wesdorp voor de vriendelijke toestemming stills uit zijn film Mind over Matter op te mogen nemen.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s